SON DAKİKA18:18Asarcık’ın ahşap camileri hangi yerel yapı ayrıntılarını koruyor?Tüm Son Dakikalar
Salıpazarı ve arkeoloji

Salıpazarı’nda Garpukale ve kaya mezarları nasıl ayrı okunur?

November 18, 2026 • Haberim Samsun editörü

Salıpazarı’nda kayaya işlenmiş her alan aynı tür yapı değildir. Garpukale adıyla tanınan çevre, resmî tanıtımda açık hava tapınağı ve kaya altarı özellikleriyle değerlendirilir. Cevizli’deki kaya mezarı ise başka bir konum ve işleve sahiptir. Bu iki yerel örneği ayırmak, “kaya yapısı” ifadesinin altında ibadet, geçiş ve gömü alanlarının birbirine karışmasını önler.

Samsun il haritasının doğusunda kırmızıyla gösterilen Salıpazarı ilçesi

Açıklayıcı şema: Garpukale ve yerel kaya mirasının ele alındığı Salıpazarı ilçesinin Samsun içindeki konumu. Kaynak: Salıpazarı District Location in Samsun Province.png; üretici: Berkaysnklf; lisans: CC BY-SA 4.0.

Garpukale adının ötesindeki yapı niteliği

Samsun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Garpukale’yi Konakören çevresinde ormanlık alandaki bir kaya kompleksi olarak açıklar. Halk arasında Amazon Kalesi adının da kullanıldığını belirtir. Bununla birlikte ayrıntılı anlatımda alanın açık hava tapınağı ve Frig kaya altarlarıyla ilişkili özellikleri öne çıkarılır. Gündelik adla bilimsel değerlendirme aynı bilgi türü değildir.

Kaynak, konumu Yeşilırmak’ın suladığı Çarşamba Ovası’na bakan bir çevreyle ilişkilendirir. Böylece kaya alanı yalnız kendi yüzeyleriyle değil, baktığı geniş coğrafyayla birlikte ele alınır. Bu bakış ilişkisi, yerel tanıtımın yorum çerçevesidir; belirli bir noktadan bütün ovanın her zaman görüleceği şeklinde ziyaret garantisi değildir.

Basamak, platform ve niş

Garpukale açıklamasında kayaya işlenen giriş, basamaklar ve yukarıdaki platformlar ayrı ayrı tarif edilir. Ana merdivenin bir bölümde kollara ayrılması da belirtilen ayrıntılardandır. Bunlar tek odalı kapalı bir yapıdan farklı olarak açık kayalık üzerinde birden fazla düzenleme bulunduğunu gösterir. Yapının adı kale olsa da bütün parçaları savunma duvarı olarak tanımlanmaz.

Platformlardan birindeki kaya altarı, kaynakta Kybele tahtı biçimiyle ilişkilendirilir. Başka bir bölümde niş ve sunak alanı anlatılır. Bu ifadeler, resmî tanıtımın alanı kült uygulamaları bağlamında yorumladığını gösterir. Ancak mitolojik bir öyküyle kayaya oyulmuş somut bir biçim aynı kanıt düzeyine sahipmiş gibi aktarılmamalıdır. Yorumun kaynağı açık tutulur.

Cevizli’de başka bir kaya yapısı

Salıpazarı’nın kaya mezarı tanıtımı, Cevizli çevresinde Huma Ahşap Camii bahçesindeki bir kaya kütlesini ele alır. Resmî açıklamaya göre düzenleme, yontularak hazırlanan bir kaya yüzünde tek oda mezardan oluşur. Dolayısıyla Garpukale’deki açık platform ve altarlarla aynı işlevde bir mekân değildir. Farklı yer adları bu ayrımı somutlaştırır.

Mezar odasında üç seki bulunduğu belirtilir. Kaynak bu örneği tek odalı, üç sekili kaya oda mezarı biçimiyle tanımlar ve koruma altına alındığını aktarır. Oda sayısı, iç düzen ve koruma bilgisi farklı başlıklardır. Bunlardan herhangi biri mezarın tam tarihini, içindeki kişilerin adlarını veya bütün gömü uygulamasını tek başına açıklamaz.

Garpukale tanıtımı yakındaki Esat Çiftliği–Üçevler çevresindeki İnbükü kaya inini de anmaktadır. Doğal boşluğun insan eliyle genişletilmesi ve çevrede Tunç ile Demir Çağı seramiklerinin belirlenmesi, bölgedeki kaya mirasının tek yapıdan oluşmadığını gösterir. Bu örnek de kaya mezarıyla aynı ad altında birleştirilmemelidir.

Olasılıkla kesin bilgi arasındaki sınır

Resmî metin, çevrenin daha geniş bir nekropol olma ihtimalinden söz ederken açıkta yalnız tek mezar odasının görülebildiğini belirtir. Bu ayrım korunmalıdır. Bir ihtimali kesinleşmiş geniş mezarlık alanı gibi yazmak veya henüz gösterilmeyen odaları varmış gibi sıralamak doğru olmaz. Görünen unsurla araştırma yorumu ayrı anlatılır.

Aynı tanıtım Yeşilköy Kayadibi çevresindeki örneklerle benzerlik kurar. Bu, araştırılan kültürel yayılımı düşünmeye yarayan bir karşılaştırmadır; bütün kaya yapılarının aynı gün veya aynı topluluk tarafından yapıldığını kanıtlayan kısa bir sonuç değildir. Ayrıntılı tarihlendirme ve bağlam için arkeolojik araştırma gerekir.

Garpukale ile Cevizli kaya mezarını birlikte okumak, Salıpazarı’nın yerel mirasını tek bir isim altında çoğaltmaktan daha öğreticidir. Orman içindeki altar ve platformlar bir yorum çerçevesine, tek odalı üç sekili mezar başka bir işleve açılır. Alanların güncel erişim ve koruma koşulları ayrıca gözetilerek bu farklar anlatıldığında kaya mirasının hem somut özellikleri hem de bilgi sınırları anlaşılır hâle gelir.